چون شرائط سمع بوقوع پيوست نفس ادراك مسموعات مىكند و هكذا در ادراكات ديگر ، نه اين كه قوه باصره و سامعه مثلا به استقلال مولد ابصار و سمع باشند ، و يا حصول ابصار و سمع عقيب شرايط به صرف توافى و مجرد معيت و تصاحب اتفاقى و عادت باشد . قول قاطبه محققين نه تنها در قياس و نتيجه آن اين است ، بلكه در مطلق افعال آدميان و غير آنان همين است همانطور كه گفته ايم رأى محققان نه نظر افراطى اشاعره است و نه قول ت‌فريطى معتزله چنان كه گفته ايم هر يك از اين دو فريق با يك چشم احول مى نگرد . اشاعره با چشم راست احول و معتزله با چشم چپ احول ، آن محقق كامل راسخ در علم است كه حق و حقايق را با دو چشم سالم راست بين مى بيند و در وسط عدل و صراط مستقيم است ، نه افراطى است و نه تفريطى نه القاى اسباب و وسائط مىكند و نه در كثرت گم و از فاعل حقيقى غافل است ، هم از حجاب كثرت درآمده است و هم آنها را مسخر و مظاهر و مجالى عالم امر يافته است چنان كه مقدمات فكرى و خود فكر و معلم و مطالعه و درس و بحث را امور اعدادى مىداند نه علل استقلالى ، و افاضه صور علميه را پس از حصول معدات و استعداد از عالم قدس حكيم . و قوله قدس سره : اكنون بدان كه اين خصوصيت را اشعرى كسب مى نامد و معتزلى فعل ، فى الحقيقه مناقشة لفظى است الخ . اشعرى قائل به حسن و قبح عقلى نيست و احكام فرعيه را مبتنى بر مصالح و مفاسد در موضوعات احكام نمى داند و قائل به